Miền Tây cần làm gì để tự cứu mình khỏi cảnh khát nước ngọt?

RFA
2024.04.10
Miền Tây cần làm gì để tự cứu mình khỏi cảnh khát nước ngọt? Người dân một số địa phương ĐBSCL đang khát nước sinh hoạt
Bộ Giao thông Việt Nam

Các tỉnh Miền Tây đang hứng chịu một đợt khô hạn và xâm nhập mặn cao điểm. Hôm 8 tháng 4, 2024, Thủ tướng Việt Nam Phạm Minh Chính gửi công điện yêu cầu chính quyền các tỉnh Đồng bằng Sông Cửu Long phải tập trung bảo đảm cấp nước sinh hoạt cho người dân. Công điện này cũng khẳng định “Chủ tịch UBND tỉnh phải chịu trách nhiệm nếu để thiếu nước sinh hoạt.” Hiện chưa rõ thông tin chính quyền các địa phương làm gì cụ thể để trợ giúp bà con vùng thiếu nước. Trong tình trạng bà con ở một số địa phương ven biển bị thiếu nước sinh hoạt, nhiều nhóm thiện nguyện đã quyên góp tiền bạc, mua nước, thuê xe bồn chở xuống địa bàn để phát miễn phí. 

Nhân dịp này, RFA phỏng vấn PGS. TS. Lê Anh Tuấn, giảng viên cao cấp Đại học Cần Thơ, về tình trạng thiếu nước sinh hoạt ở Miền Tây và các giải pháp khắc phục. 

RFA. Xin ông cho biết hiện nay Miền Tây bị thiếu nước ngọt là bị toàn vùng hay chỉ cục bộ ở một vài địa phương? 

PGS. TS. Lê Anh Tuấn 

Bị thiếu nước cục bộ những vùng ven biển. Đồng bằng Sông Cửu Long (ĐBSCL) có một số tỉnh ven biển, thì một số huyện giáp biển bị thiếu nước. Một số người thiện nguyện và tổ chức thiện nguyện xã hội, hay như nhóm hướng đạo chúng tôi cũng thuê xe bồn chở nước xuống cấp nước miễn phí cho bà con. Một số người khác thì thuê xà lan, thuê ghe cấp nước lại cho bà con. 

Một số nơi thì như tụi tui làm mấy năm trước là mua bồn nhựa tặng bà con để bà con có dụng cụ đựng nước. Mấy cái đó giúp bà con cầm cự đi qua mùa khô này được. 

RFA. Như vậy các hoạt động thiện nguyện có đủ để người dân cầm cự vượt qua được những ngày khô hạn này? 

PGS. TS. Lê Anh Tuấn 

Được. Người dân ở vùng đồng bằng này có một tính tốt là họ biết chia sẻ nguồn nước cho nhau. 

RFA. Xin ông cho biết nguyên nhân gây ra hạn hán và thiếu nước sinh hoạt ở Miền Tây năm nay.

PGS. TS. Lê Anh Tuấn 

Hạn hán năm nay trước hết do có sự trở lại của hiện tượng El Nino. Năm 2016 là năm hạn hán lịch sử, năm 2020 lặp lại như vậy, và bây giờ là 2024 lặp lại lần nữa. Như vậy, chu kì lặp lại 4 năm. Hiện tượng này không chỉ riêng Việt Nam mà các nước khác trong vùng cũng bị tình trạng nóng lên như vậy. Nhiệt độ hầu hết các thành phố lớn ở Đông Nam Á đều cao hơn so với nhiệt độ trung bình trong lịch sử. 

Hiện tượng này đã được nhiều tổ chức như NASA cảnh báo trước rồi. Tuy nhiên, năm nay ở vùng phía nam của Việt Nam thì lượng mưa năm trước khá ít, và dòng chảy từ Mekong đi xuống rất ít. Do đó, lượng nước dự trữ không còn nhiều nữa. Bên cạnh đó, lại có thêm những yếu tố khác như nước biển dâng và một số nơi bị lún sụt nên nước đã vốn ít rồi lại bị mặn xâm nhập sâu hơn nữa. Những điều đó làm cho tình trạng khô hạn nặng nề hơn. 

RFA. Khô hạn như vậy thì có lẽ không chỉ thiếu nước sinh hoạt mà còn thiếu nước cho nông nghiệp. Xin ông cho biết nông nghiệp có bị ảnh hưởng gì không. 

PGS. TS. Lê Anh Tuấn 

Chúng tôi đã biết trước hiện tượng này từ năm ngoái. Khi thấy lượng mưa năm 2023 giảm và dòng chảy sông Mekong giảm nên chắc chắn là mùa khô năm 2024 sẽ khô hạn. Do đó, chúng tôi đã khuyến cáo nông dân Đồng bằng Sông Cửu Long là khi mới dứt mùa mưa là phải xuống giống lúa vụ đông xuân liền.

Xuống giống thời điểm đó, mình có thể tận dụng được lượng nước còn lại của mùa mưa để canh tác lúa. Như vậy mình sẽ kịp thu hoạch lúa trước khi mùa khô hạn trở nên gay gắt như hiện nay. Thực tế thì phần lớn đồng lúa ở Đồng bằng sông Cửu Long ở quãng sau tháng 2, tức là khoảng dịp Tết, thì bà con đã thu hoạch hết rồi. 

Bây giờ chỉ còn còn lại một ít là tại vì một số bà con nông dân thấy giá lúa tăng cao nên cũng “hơi tham”, hi vọng gieo tiếp một vụ nữa thì có lúa bán giá cao. Do chiến tranh Ukraina làm lương thực trên thế giới thiếu hụt và Ấn Độ ngưng bán lúa làm cho giá lúa thị trường thế giới tăng lên. Hồi tháng 2, khi thu hoạch thì bà con thấy lúc đó giá lúa tăng cao thì một số bà con hi vọng có thêm một vụ nữa, hi vọng vẫn có đủ nước canh tác. Thực ra chúng tôi không ủng vì làm vụ đó chỉ có thiệt hại và thiệt hại.    

Như vậy, tính chung cả nền nông nghiệp Đồng bằng Sông Cửu Long thì chúng tôi đánh giá là không có nặng nề. Với kinh nghiệm vụ năm 2016 thì nông dân bây giờ đã biết cách đối phó tốt hơn rồi. 

Hiện tượng khan hiếm nước là nghiêm trọng nhưng vấn đề nông nghiệp thì hiện nay không quá nặng nề vì diện tích canh tác không còn đáng kể nữa. Bà con đã thu hoạch từ tháng 2. 

Tuy nhiên, về nước sinh hoạt thì khó khăn. Một số nhà máy nước không hoạt động được vì họ không xử lý được nước mặn. Cho nên chỉ còn giải pháp duy nhất là chở nước ngọt từ vùng phía trên đi xuống vùng biển, bằng cách chở bằng xà lan hoặc xe bồn. Đó là cách giúp bà con cầm cự khoảng một tháng, cho đến tháng 5. Khi đó mùa mưa tới, tức là còn khoảng một tháng hoặc hơn một tháng.

RFA. Ông dự báo gì về tình hình những năm tới?

PGS. TS. Lê Anh Tuấn 

Về các năm tới, tôi cho rằng với những diễn biến như hiện nay, rồi trên sông Mekong sẽ có những công trình nữa. Trung Quốc cũng vừa cho một công trình thủy điện nữa đi vào hoạt động. Nó ở xa, có tác động đến Đồng bằng Sông Cửu Long nhưng cũng ít. Còn cái đáng lo nhất mà chúng tôi đang nghiên cứu là tác động của kênh đào Phù Nam. 

Năm nay Campuchia sẽ khởi công kênh Phù Nam. Chắc chắn kênh đào này sẽ lấy một phần nước của sông Hậu đổ ra vịnh Thái Lan. Khi nó lấy nước sông Hậu thì chắc chắn nó sẽ làm mùa khô của Đồng bằng Sông Cửu Long sẽ thiếu hụt nước. 

Chúng tôi đang thảo luận về tác động của Kênh đào Phù Nam tới Đồng bằng Sông Cửu Long nhưng tiếc là số liệu ít quá nên sự phân tích không đủ. 

Bởi vì mình không biết bao nhiêu tàu bè chạy trên đó, sự vận hành như thế nào, người dân hai bên có lấy nước canh tác và sinh hoạt bao nhiêu. Những số liệu đó không có nên khó đoán. 

Bây giờ về lâu về dài, tôi nghĩ vùng Đồng bằng Sông Cửu Long phải tự ráng mà cứu mình thôi chứ không chờ đợi được. 

RFA. Theo ông Miền Tây nên làm gì để tự cứu mình?

PGS. TS. Lê Anh Tuấn 

Ở cấp độ cá thể, tôi khuyến khích người nông dân nạo vét xung quanh vườn tược, nhà cửa để có thể trữ nước, và chống thất thoát nước. Họ có thể lót bạc nilong ở đáy kênh để chống thấm nước. Hoặc quay trở lại với biện pháp của ông bà mình ngày xưa là sử dụng các thùng trữ nước để chưa nước mưa. 

Nước ở đây là nước cho ăn uống là chính chứ không phải cho canh tác. Ưu tiên số một là trữ nước cho người, tiếp đến là nước cho chăn nuôi như trâu, bò, heo, gà. Mình nuôi thì tụi nó cũng cần nước uống. Sau đó phần nước còn dư lại thì mình mới dùng cho cây trồng. Mình phải chuyển đổi sang các loại cây tiêu thụ nước ít. 

Mình sẽ phải giảm diện tích lúa. Cây lúa là cây tiêu thụ nước rất nhiều. Để làm ra một tấn lúa thì cẩn sử dụng khoảng 4000 mét khối nước, tốn kém rất nhiều nước.

Ở Sài Gòn hiện nay đã có nhiều doanh nghiệp làm ra các túi trữ nước có dung tích 5 khối, 10 khối hoặc 25 khối. Nông dân cũng mua về để trữ nước rất là nhiều. Nông dân bây giờ mua về để trữ nước trong vườn, tránh thất thoát nước. 

Đối với vùng ven biển thì quan trọng nhất là phải chuyển đổi sản xuất. Thay vì chúng ta sản xuất nông nghiệp trồng lúa thì chúng ta chuyển sang nuôi tôm nước lợ hay nước mặn thì phù hợp với hiện nay nhiều hơn. 

Về cấp nước thì hiện nay cũng đã quy hoạch mà chúng tôi từng nghiên cứu là tìm cách chuyển nước từ phía trên đi xuống vùng ven biển bằng hệ thống đường ống. Đây là hệ thống đường ống dẫn nước chứ không phải là kênh đào. Đường ống sẽ giúp tránh thất thoát nước và nước ít bị ô nhiễm nhiều hơn. Tuy nhiên, giải pháp này gặp khó khăn là cần kinh phí lớn. 

Cũng có một số nhà máy nước đang nghĩ tới giải pháp là đầu tư thiết bị lọc nước mặn thành nước ngọt. Trên thế giới, công nghệ này đã có rồi nhưng chi phí khá cao. Tuy vậy, có lẽ dần dần Việt Nam sẽ phải giải quyết bằng cách đó.

Một giải pháp kỹ thuật nữa là lấy nước trong mùa mưa lũ bơm xuống mạch nước ngầm, trữ ở đó, và lấy lên lại vào mùa khô. Nhưng giải pháp này có một thách thức chưa giải quyết được là nước đưa xuống lòng đất phải là nước sạch chứ không thể là nước bị ô nhiễm. Nếu nước bị nhiễm thuốc trừ sâu hoặc kim loại nặng thì không có cách gì xử lý được khi đã đưa xuống mạch nước ngầm. Cho nên phải hết sức thận trọng với cách làm này. 

Về lâu về dài thì Đồng bằng Sông Cửu Long phải đi tới những hướng đi như vậy. 

RFA xin cảm ơn PGS. TS. Lê Anh Tuấn đã dành cho chúng tôi cuộc phỏng vấn này.

Nhận xét

Bạn có thể đưa ý kiến của mình vào khung phía dưới. Ý kiến của Bạn sẽ được xem xét trước khi đưa lên trang web, phù hợp với Nguyên tắc sử dụng của RFA. Ý kiến của Bạn sẽ không xuất hiện ngay lập tức. RFA không chịu trách nhiệm về nội dung các ý kiến. Hãy vui lòng tôn trọng các quan điểm khác biệt cũng như căn cứ vào các dữ kiện của vấn đề.